Íslenska krónan

Sögulegur bakgrunnur

Saga Íslands sem byggð hefst tiltölulega seint, undir lok 9. aldar. Í upphafi var landið undir stjórn norskra víkinga og síðar hluti af konungsríki Noregs. Um 300 árum síðar færðist yfirráðið til Danmerkur þegar danska konungsríkið tók við af því norska. Ísland öðlaðist fullt sjálfstæði árið 1944, þegar Alþingi, sem er elsta starfandi þing Evrópu, samþykkti að slíta sambandinu við Danmörku.

Fram til ársins 1771 var allur gjaldmiðill í umferð á Íslandi af norskum eða dönskum uppruna. Á árunum 1771–1774 var þó sleginn fyrsti myntslátturinn sem bar nafn Íslands á bakhliðinni. Um var að ræða 543 silfurmyntir, svonefnda verslunardollara (piastre), með 902/1000 fínleika.

Önnur öld leið. Sjálfstæðisbarátta hófst á Íslandi og leiddi meðal annars til takmarkaðs sjálfstæðis innan danska konungsríkisins. Árið 1885 var Landsbanki Íslands stofnaður og ári síðar hóf hann útgáfu seðla í þremur verðgildum: 5, 10 og 50 íslenskum krónum. Samhliða eigin gjaldmiðli voru einnig í umferð peningar frá öðrum Norðurlöndum, þar á meðal Danmörku, Noregi og Svíþjóð.

Árið 1918 varð Ísland sjálfstætt konungsríki en áfram undir stjórn Danakonungs, Kristjáns X, og mynd hans prýddi seðla hins nýja ríkis.

Aldarfjórðungi síðar, í maí 1944, varð Ísland fullvalda lýðveldi og konungsstjórn var afnumin. Tveimur árum síðar var fyrsta röð nýrra seðla og mynta gefin út, án konunglegra tákna.

Skömmu síðar fór íslenska krónan að veikjast hratt vegna vaxandi óstöðugleika í efnahagslífinu, sem leiddi að lokum til endurútgáfu gjaldmiðilsins. Árið 1981 var gömlum krónum skipt yfir í nýjar á genginu 100:1.

Smærri seðlar og myntir voru smám saman tekin úr umferð og stærri einingar komu í þeirra stað. Í dag er minnsti seðillinn 500 krónur og sá stærsti 10.000 krónur, allir gefnir út á árunum 2001–2019.

Alþjóðlega fjármálakreppan árið 2008 olli miklu verðfalli íslensku krónunnar, sem féll um meira en helming. Í kjölfarið könnuðu íslensk stjórnvöld möguleikann á að hverfa frá eigin gjaldmiðli og taka upp evru með aðild að Evrópusambandinu.

Samningaviðræður um aðild að ESB hófust árið 2010 en voru stöðvaðar þremur árum síðar vegna andstöðu almennings. Árið 2015 var umsóknin formlega dregin til baka og íslenska krónan hélt stöðu sinni sem gjaldmiðill landsins.

Útlit íslensku krónunnar

Fimm seðlategundir eru nú í umferð. Þær eru búnar ýmsum sérkennum, þar á meðal öryggisþráðum, ljósvirkum myndum, örletri og fleiri öryggisþáttum. Allir seðlar bera vatnsmerki með mynd af stjórnmálamanninum Jóni Sigurðssyni.

• 500 króna seðillinn er rauður og mælist 145 × 70 mm. Á framhlið er portrettmynd af Jóni Sigurðssyni forseta. Á bakhlið er Jón Sigurðsson við skriftir með veggteppi í bakgrunni og til hliðar er mynd af Lærða skólanum í Reykjavík;

• 1.000 króna seðillinn er fjólublár og appelsínugulur og mælist 150 × 70 mm. Á framhlið er skáldið og fræðimaðurinn Brynjólfur Sveinsson, en á bakhlið er Skálholtskirkja;

• 2.000 króna seðillinn er í bláum og brúnum tónum og mælist 150 × 70 mm. Á framhlið er listmálarinn Jóhannes Kjarval, en á bakhlið eru tvö verk eftir hann;

• 5.000 króna seðillinn er blágrænn og mælist 155 × 70 mm. Á framhlið er saumakonan og baráttukonan Ragnheiður Jónsdóttir, en á bakhlið sést hún sauma veggteppi ásamt tveimur nemendum;

• 10.000 króna seðillinn er í bláum og ljósbláum litum og mælist 160 × 70 mm. Á framhliðinni má sjá skáldið Jóhann Sigurjónsson, eitt þekktasta skáld landsins, en á bakhliðinni er erindi úr ljóði hans ásamt mynd af lóu með unga.

Mynt

Fimm mynttegundir eru í umferð, allar í krónum. Aurar voru teknir úr umferð árið 2003.

• 1 króna er úr nikkelhúðuðu stáli. Á framhlið er risi með skjöld, en á bakhlið er þorskur;
• 5 krónur eru úr nikkelhúðuðu stáli. Á framhlið eru landvættir Íslands, en á bakhlið eru höfrungar;
• 10 krónur eru úr nikkelhúðuðu stáli. Á framhlið er loðna, en á bakhlið eru landvættir Íslands;
• 50 krónur eru úr gullleitri eirblöndu. Á framhlið er mynd af landvættum Íslands, en á bakhlið er bogkrabbi;
• 100 krónur eru úr gullleitri eirblöndu. Á framhlið er mynd af landvættum Íslands, en á bakhlið er hrognkelsi.

Íslenska krónan í alþjóðlegu samhengi

Íslenska krónan er aðeins notuð innanlands. Hún er hvorki alþjóðlega gjaldgeng né notuð sem varagjaldmiðill og er með fljótandi gengisskráningu, þar sem gengi hennar mótast af framboði og eftirspurn á gjaldeyrismarkaði.

Gengissveiflur krónunnar eru miklar þar sem íslenskt efnahagslíf byggir að stórum hluta á útflutningi sjávarafurða, áli og ferðaþjónustu. Fjármálakreppan árið 2008 veikti krónuna verulega, en á undanförnum árum hefur hún styrkst á ný í takt við efnahagsvöxt.

Sumir hagfræðingar telja að Ísland muni á endanum taka upp evru eða annan stöðugri gjaldmiðil, en stjórnvöld halda enn fast í sjálfstæða peningastefnu.

Gengi íslensku krónunnar gagnvart öðrum gjaldmiðlum

Samkvæmt opinberum upplýsingum þann 6. mars 2025 er gengi íslensku krónunnar (ISK) gagnvart helstu gjaldmiðlum sem hér segir: