Sænsk króna

Sögulegur bakgrunnur

Uppruni sænska peningakerfisins nær aftur til byrjun 16. aldar, skömmu áður en landið sagði sig úr Kalmarsambandinu undir stjórn Gústafs Vasa konungs. Árið 1522 voru fyrstu silfurmyntirnar, svokallaðir dalerar, slegnar með konungsúrskurði. Smærri einingar voru gefnar út í öre, heiti sem á rætur að rekja til sambærilegra mynta sem áður voru notaðar í danska sambandinu.

Langvarandi stríð og fjárhagslegt álag veikti smám saman ríkissjóð Svíþjóðar, sem leiddi til minnkandi silfurinnihalds dalersins og gengisfalls gjaldmiðilsins. Því varð þörf á nýjum lausnum.

Árið 1661 kynnti bankamaðurinn Johan Palmstruch eitt af fyrstu kerfum pappírspeninga í Evrópu með svokölluðum Kreditivsedlar. Þrátt fyrir að þeir auðvelduðu viðskipti var traust almennings takmarkað og bankinn féll síðar. Hugmyndin um pappírspeninga lifði þó áfram undir strangara eftirliti.

Síðar tók Riksens Ständers Bank, forveri Sveriges Riksbank, við útgáfu seðla. Árið 1719 var fyrsta röð riksdaler-seðla gefin út og stuðlaði að samræmingu peningakerfisins. Þeir voru einnig notaðir í Finnlandi, sem þá tilheyrði Svíþjóð.

Sænska krónan var tekin upp árið 1873 í tengslum við stofnun Skandinavíska myntbandalagsins. Kerfið byggðist á gullfót og var formlega lagt niður snemma á 20. öld.

Árið 1945 var krónan bundin við bandaríkjadal, en árið 1992 tók Svíþjóð upp fljótandi gengi sem er enn í gildi.

Frá 2002 hefur framleiðsla seðla og mynta verið útvistuð. Sænska myntsláttan hætti starfsemi árið 2011, og gjaldmiðillinn er nú framleiddur í Finnlandi, á meðan Sveriges Riksbank sér um útgáfu og peningastefnu.

Útlit sænsku krónunnar

Sænska krónan hefur sérstöðu í fjármálakerfinu. Fram á 9. áratug 20. aldar voru margir mismunandi seðlar í umferð samtímis, sumir frá 19. öld. Þetta leiddi til mikillar fjölbreytni í hönnun.

Á níunda áratugnum varð nauðsynlegt að nútímavæða gjaldmiðilinn. Eldri seðlum var skipt út smám saman. Nútímaseðlar, gefnir út 2015–2017, sýna þekkta Svía úr menningu, vísindum og listum. Framhliðin sýnir portrett, en bakhliðin landslag Svíþjóðar.

Helstu einkenni núverandi seðlaraðar eru:

• samræmd breidd: 66 mm;
• pappír úr bómullarblöndu;
• snertimerkingar til að aðstoða sjónskerta;
• háþróaðir öryggisþættir til að koma í veg fyrir fölsun.

Seðlar

Sænskir krónuseðlar eru gefnir út í sex gildum: 20, 50, 100, 200, 500 og 1.000 krónur.

• 20 krónur — fjólublár seðill með Astrid Lindgren á framhlið, ásamt Línu Langsokk, einni af þekktustu persónum hennar. Á bakhlið er landslag frá Småland, heimahéraði höfundarins;

• 50 krónur — rauðbrúnn seðill með mynd af tónskáldinu og skáldinu Evert Taube. Á bakhlið er strandvík í Bohuslän;

• 100 krónur — blár seðill með mynd af Greta Garbo, einni frægustu kvikmyndaleikkonu 20. aldar. Á bakhlið er borgarsýn af Stokkhólmi;

• 200 krónur — seðill í grænum tónum. Á framhlið er kvikmyndagerðarmaðurinn Ingmar Bergman, en bakhliðin sýnir landslag frá eyjunni Gotland, sem tengist lífi hans og starfi;

• 500 krónur — rauður seðill með mynd af óperusöngkonunni Birgit Nilsson, þekktri fyrir túlkanir sínar á verkum Wagners. Á bakhlið er brú í Skåne, heimahéraði hennar;

• 1.000 krónur — appelsínugulur seðill tileinkaður Degi Hammarskjöld, sænskum stjórnmálamanni og framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna á árunum 1953–1961. Á bakhlið er landslag frá Lapplandi, sem tengjast lífi hans og arfleifð.

Mynt

SEK-myntir eru gefnar út í fjórum gildum - 1, 2, 5 og 10 krónur:

• 1 króna — stálmynt með koparhúð. Á framhlið er mynd af Carl XVI Gustaf konungi, sem hefur ríkt síðan 1975.
• 2 og 5 krónur — mynt úr svokölluðu „norrænu gulli“ (gullituðu málmblendi). Á framhlið eru upphæðin, konunglegt einkennismerki, áletrunin „Sverige“ og útgáfuárið.
• 10 krónur — mynt með þjóðartákninu Tre Kronor (þrjár krónur) og kjörorðinu „För Sverige i tiden“ („Fyrir Svíþjóð — í takt við tímann“). Á bakhlið er mynd af ríkjandi konungi.

Sænska krónan í heiminum

Öflugt og þróað hagkerfi Svíþjóðar gegnir lykilhlutverki í að styðja við verðmæti og trúverðugleika sænsku krónunnar. Landið er leiðandi í greinum eins og verkfræði, upplýsingatækni og orkumálum, sem eykur traust alþjóðlegra markaða á gjaldmiðlinum. Þrátt fyrir að krónan sé háð sveiflum á mörkuðum hefur hún sýnt ákveðna seiglu á tímum alþjóðlegrar efnahagsóvissu.

Eitt helsta einkenni sænsku krónunnar er sjálfstæði hennar frá evrunni, þrátt fyrir að Svíþjóð sé aðili að Evrópusambandinu. Eftir þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2003 ákvað landið að taka ekki upp evruna og heldur þannig fullri stjórn á eigin peningastefnu. Þetta veitir sænskum stjórnvöldum sveigjanleika til að bregðast beint við innlendum efnahagsaðstæðum, svo sem verðbólgu og samkeppnishæfni.

Sænska krónan er notuð sem varagjaldmiðill af takmörkuðum fjölda ríkja og er einnig nýtt til áhættuvörnunar og í svæðisbundnum viðskiptum, sérstaklega innan Evrópska efnahagssvæðisins. Efnahagslíkan Svíþjóðar — sem sameinar opið markaðshagkerfi og víðtækt velferðarkerfi — er áfram aðlaðandi fyrir erlenda fjárfesta og styður við eftirspurn eftir eignum í krónum.

Undanfarin ár hefur krónan orðið fyrir niðurþrýstingi, meðal annars vegna lágra vaxta sem Sveriges Riksbank hefur haldið til að vinna gegn verðhjöðnun og örva hagvöxt. Þrátt fyrir það halda sterkar stofnanir, gagnsæ stefna og langvarandi fjármálastöðugleiki áfram að styrkja alþjóðlegt traust á sænsku krónunni.

Gengi sænsku krónunnar gagnvart öðrum gjaldmiðlum

Sænska krónan er virk á alþjóðlegum gjaldeyrismörkuðum og er verslað með hana gagnvart fjölmörgum gjaldmiðlum. Þegar þetta er skrifað eru áætluð gengi eftirfarandi:

• 1 sænsk króna (SEK) ≈ 0,09 bandaríkjadalir (USD);
• 1 sænsk króna (SEK) ≈ 0,09 evrur (EUR);
• 1 sænsk króna (SEK) ≈ 0,07 bresk pund (GBP);
• 1 sænsk króna (SEK) ≈ 0,12 danskar krónur (DKK);
• 1 sænsk króna (SEK) ≈ 1,03 norskar krónur (NOK);
• 1 sænsk króna (SEK) ≈ 3,9 úkraínskar hrinjur (UAH).

Gengi sænsku krónunnar breytist stöðugt og ræðst af þáttum eins og alþjóðlegum fjármálaskilyrðum, stefnu seðlabanka, vöxtum og þróun verðbólgu.