United Civilians for Peace (UCP)

United Civilians for Peace (UCP) was een Nederlands samenwerkingsverband van humanitaire en vredesorganisaties, opgericht in 2001. Het platform richtte zich vrijwel volledig op het Israëlisch-Palestijns conflict en probeerde via lobby, onderzoek, media en publiekscampagnes bij te dragen aan wat het zelf omschreef als "een rechtvaardige en duurzame oplossing" voor het conflict. UCP had geen eigen rechtspersoonlijkheid: het was een gezamenlijke werkgroep van een aantal grote Nederlandse ontwikkelings- en vredesorganisaties, die ook het jaarlijkse budget van ongeveer 450.000 tot 500.000 euro opbrachten.

Wat is United Civilians for Peace?

United Civilians for Peace was geen zelfstandige stichting of vereniging, maar een coalitie van Nederlandse humanitaire en vredesorganisaties die hun krachten bundelden rond één specifiek thema: het Israëlisch-Palestijns conflict. Het platform ontstond begin jaren 2000 en werd de daaropvolgende jaren een van de meest zichtbare — en meest omstreden — Nederlandse initiatieven op dit gebied, mede door de betrokkenheid van bekende Nederlanders en oud-politici bij missies en campagnes.

Belangrijk om te benadrukken: UCP bezat geen eigen rechtspersoonlijkheid. Juridisch en financieel bleef het een werkgroep binnen de deelnemende organisaties, die ook verantwoordelijk waren voor de financiering. Dat maakt UCP fundamenteel anders dan een zelfstandige stichting met eigen bestuur en jaarrekening.

Geschiedenis van de oprichting van United Civilians for Peace

UCP werd in 2001 opgericht door de medefinancieringsorganisaties ICCO, Cordaid en Novib (destijds nog niet gefuseerd met Oxfam), samen met de vredesbewegingen IKV en Pax Christi en de protestantse hulporganisatie Kerk in Actie. Deze combinatie van ontwikkelings- en vredesorganisaties was destijds niet ongebruikelijk in Nederland: veel van deze organisaties werkten al decennia samen binnen het zogeheten medefinancieringsstelsel, waarbij de Nederlandse overheid subsidie verstrekte via een klein aantal grote, vaak levensbeschouwelijk georiënteerde koepels.

De samenstelling van de coalitie bleef niet ongewijzigd. In 2007 trad Kerk in Actie uit het samenwerkingsverband, naar eigen zeggen omdat eenzijdige politieke agitatie tegen Israël het belangrijkste werkterrein van UCP was geworden — een stap die destijds ook in de pers werd toegelicht. De overige leden zetten de samenwerking voort, ook na de latere naamswijziging van IKV Pax Christi naar PAX (zie onder) en de fusie van Novib met Oxfam International.

Organisaties die deel uitmaakten van United Civilians for Peace

Oxfam Novib

Oxfam Novib is een Nederlandse medefinancieringsorganisatie voor ontwikkelingssamenwerking, opgericht op 23 maart 1956 als de "Nederlandse Organisatie voor Internationale Bijstand" (Novib), mede naar aanleiding van de internationale hulp die Nederland ontving na de watersnoodramp van 1953. In 1994 werd Novib lid van Oxfam International, waarna de organisatie verderging als Oxfam Novib. Naast directe hulp aan lokale partnerorganisaties in ontwikkelingslanden voert de organisatie ook campagne en lobbywerk in Nederland — een profiel dat goed aansloot bij de aard van UCP's activiteiten.

ICCO

ICCO — oorspronkelijk de "Interkerkelijke Coördinatie Commissie Ontwikkelingssamenwerking" — werd opgericht op 30 december 1964 door protestantse kerken en maatschappelijke organisaties in Nederland, met de missionaris Jo Verkuyl als grondlegger. Sinds 1971 opereerde ICCO als zelfstandige stichting. De organisatie richtte zich internationaal vooral op landbouwontwikkeling en ondersteuning van boeren in lage- en middeninkomenslanden. Per januari 2021 — geruime tijd na de periode waarin UCP actief was — fuseerde ICCO met Cordaid; de nieuwe combinatie ging verder onder de naam Cordaid.

Cordaid

Cordaid is in zijn huidige vorm ontstaan in het jaar 2000 uit een bundeling van verschillende katholieke goede doelen, met wortels die teruggaan tot organisaties als Mensen in Nood en Memisa. Cordaid richt zich van oudsher op thema's als gezondheidszorg, onderwijs, noodhulp en veiligheid. Net als ICCO en Oxfam Novib bracht Cordaid via UCP zowel geld als thematische expertise in op het gebied van humanitaire noden in conflictgebieden.

IKV / Pax Christi en PAX

Op het moment van UCP's oprichting in 2001 waren IKV (Interkerkelijk Vredesberaad, opgericht in 1966 door negen kerkgenootschappen) en Pax Christi Nederland (de Nederlandse tak van de internationale katholieke vredesbeweging, opgericht op 5 mei 1948 in Utrecht) nog twee afzonderlijke organisaties die beide als medeoprichter van UCP optraden.

Pas later, op 1 januari 2007, gingen IKV en Pax Christi een gezamenlijke werkorganisatie aan onder de naam IKV Pax Christi, na een referendum onder de Pax Christi-leden waarvan 98% instemde. Op 29 januari 2014 werd deze werkorganisatie hernoemd tot PAX, de naam waaronder de organisatie vandaag nog altijd actief is. De "moederorganisaties" IKV en Pax Christi Nederland bleven daarnaast als aparte rechtspersonen bestaan, ter ondersteuning van PAX.

Belangrijke nuance: PAX is dus niet zomaar "UCP onder een nieuwe naam". PAX is de latere fusieorganisatie van twee van UCP's oorspronkelijke oprichters (IKV en Pax Christi), die vervolgens — samen met ICCO/Cordaid en Oxfam Novib — de samenwerking binnen UCP voortzette onder haar nieuwe naam. De organisatorische lijn loopt dus via de oprichters van UCP naar PAX, niet van UCP zelf naar PAX als rechtsopvolger.

Belangrijkste doelen van United Civilians for Peace

• bescherming van de burgerbevolking in het conflictgebied;
• bevordering van een vreedzame, politieke oplossing van het conflict;
• naleving van het internationaal recht en internationaal humanitair recht;
• het vergroten van de aandacht van de Nederlandse samenleving en politiek voor de situatie in Israël en de Palestijnse gebieden.

Activiteiten van United Civilians for Peace

Civiele observatiemissies

UCP stuurde waarnemers naar Israël en de Palestijnse gebieden om ontwikkelingen op de grond te volgen, met bijzondere aandacht voor de gevolgen van maatregelen — zoals de veiligheidsmuur/scheidingsbarrière — voor de bewegingsvrijheid en mensenrechtensituatie van de Palestijnse bevolking. Zo organiseerde UCP samen met andere partijen, waaronder de Netherlands Stop the Wall Coalition, een symposium over de juridische en humanitaire gevolgen van de muur, met onder meer juristen, Palestijnse boeren en mensenrechtenorganisatie B'Tselem als deelnemers.

Fact-finding missions

Een van de bekendste UCP-missies vond plaats in de zomer van 2005, onder leiding van oud-premier Dries van Agt. De delegatie bracht een bezoek aan Israël en de door de Palestijnse Autoriteit bestuurde gebieden en concludeerde dat Israël het internationaal recht schond door de bewegingsvrijheid van Palestijnen te beperken. De delegatie riep EU-leiders op tot actie. Van Agt bleef ook na deze missie publiekelijk actief rond het Palestijnse vraagstuk; hij overleed op 5 februari 2024.

Onderzoek en publicaties

UCP publiceerde onderzoeken naar de economische banden tussen Nederlandse bedrijven en de bezette gebieden. Een van de bekendste rapporten identificeerde 35 Nederlandse bedrijven met directe of indirecte banden met de bezetting van Palestijnse en/of Syrische gebieden — 21 bedrijven met hoofdkantoor in Nederland en 14 Nederlandse dochterondernemingen van Israëlische bedrijven. Twee bedrijven, Soda-Club International en Unilever, zouden volgens het onderzoek directe investeringen in nederzettingen hebben.

Informatiecampagnes in Nederland

In juni 2007 organiseerde een initiatiefgroep onder het motto "40 Jaar bezetting" — geleid door ICCO en met onder meer Oxfam Novib en Gretta Duisenbergs "Stop de Bezetting" als partners — diverse manifestaties in Amsterdam en Den Haag, plus een bustour door het land. De campagne "Ik ben ontzet" verzamelde bekende Nederlanders rond een advertentiecampagne in landelijke dagbladen, gericht op de Nederlandse regering.

Politieke belangenbehartiging

UCP pleitte actief voor een importverbod op producten uit Israëlische nederzettingen en een verbod op investeringen in nederzettingen — een standpunt dat de organisatie ook na de latere naamswijziging van (IKV) Pax Christi naar PAX bleef uitdragen onder de UCP-vlag, gevormd door PAX, ICCO, Cordaid en Oxfam Novib. Verschillende Nederlandse bedrijven en investeerders trokken zich in de daaropvolgende jaren terug uit ondernemingen die in nederzettingen investeerden.

United Civilians for Peace en het Israëlisch-Palestijns conflict

De kern van UCP's positie was dat een duurzame oplossing van het conflict alleen mogelijk was via internationaal recht, bescherming van burgers aan beide kanten en een politieke — niet militaire — oplossing. De organisatie benadrukte regelmatig de gevolgen van de bezetting voor de Palestijnse bevolking: beperkingen in bewegingsvrijheid, de gevolgen van de scheidingsbarrière en de economische impact van nederzettingen. Tegelijk claimde UCP zelf een "tweezijdige" en gebalanceerde aanpak na te streven, met een evenwichtige samenstelling van missiedeelnemers — een claim die, zoals in de volgende sectie beschreven, door critici juist sterk werd betwist.

Bekende campagnes en projecten van United Civilians for Peace

Financiering van United Civilians for Peace

UCP had, zoals vermeld, geen eigen rechtspersoonlijkheid en dus ook geen eigen, onafhankelijke inkomstenbron. Het jaarlijkse budget van circa 450.000 tot 500.000 euro (cijfer uit een onderzoek uit 2007) werd opgebracht door de deelnemende organisaties zelf — destijds ICCO, Cordaid en Oxfam Novib, aangevuld met IKV Pax Christi. Deze organisaties ontvingen op hun beurt een aanzienlijk deel van hun eigen budget uit Nederlandse overheidssubsidies voor ontwikkelingssamenwerking (het medefinancieringsstelsel).

Belangrijke kanttekening: het totale budget van de deelnemende organisaties mag niet worden verward met het specifieke UCP-budget. De publiek bekende cijfers gaan over het bedrag dat de organisaties gezamenlijk aan UCP-activiteiten besteedden, niet over hun eigen, veel grotere jaarbudgetten voor hun bredere ontwikkelingswerk wereldwijd.

Kritiek en discussie rond United Civilians for Peace

UCP kreeg gedurende haar bestaan aanzienlijke kritiek, met name van pro-Israëlische organisaties in Nederland. Het meest uitgebreide kritische document is een onderzoeksrapport van oktober 2007, getiteld "United Civilians tegen Israël", gepubliceerd door CIDI (Centrum Informatie en Documentatie Israël) en geschreven door Bert de Bruin, Markus Flamman en Indra Barry, onder redactie van Ronny Naftaniel en Wim Kortenoeven. Het rapport werd aangeboden aan de Tweede Kamer en de ministeries van Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking.

Het CIDI-rapport concludeerde dat UCP zich schuldig maakte aan eenzijdige politieke agitatie tegen Israël en een polariserende rol speelde in het publieke debat over het Midden-Oosten.

Naar aanleiding van UCP-activiteiten werden meermaals Kamervragen gesteld, onder meer over een reis naar Israël en een concert waaraan de Palestijnse hiphopgroep D.A.M. deelnam. Ook binnen de eigen kring van medefinancieringsorganisaties leidde de aanpak van UCP tot discussie: Kerk in Actie trok zich in 2007 terug, met als reden dat de eenzijdige politieke agitatie tegen Israël het zwaartepunt van UCP's activiteiten was geworden.

Verder werd kritiek geuit op het Facebook-beleid van UCP: na de start van de Facebook-pagina in juni 2011 merkten waarnemers op dat kritische reacties stelselmatig werden verwijderd en de plaatsers ervan geblokkeerd. Deze kritiekpunten komen vrijwel uitsluitend uit pro-Israëlische hoek; voorstanders van UCP's werk — waaronder de deelnemende organisaties zelf — bleven de missie en aanpak van het platform verdedigen als noodzakelijke aandacht voor de gevolgen van de bezetting.

Wat is er gebeurd met United Civilians for Peace?

Het kantoor van UCP moest eind maart 2011 wegens bezuinigingen bij de deelnemende organisaties zijn deuren sluiten. Toch bleef het platform tussentijds actief: in september 2011 volgde een actieweek met lezingen door het land en de publicatie van een boek. In november 2011 volgde een doorstart, aannemelijk in afgeslankte vorm.

Na 2011/2012 wordt het spoor van zelfstandige, goed gedocumenteerde UCP-activiteiten dunner. Er is geen expliciete, publiek bevestigde aankondiging gevonden dat UCP formeel is opgeheven of ontbonden — mede omdat het platform, zoals eerder toegelicht, sowieso geen eigen rechtspersoonlijkheid had die "opgeheven" zou kunnen worden. Wat wel duidelijk is: de actieve, zelfstandige campagnevoering onder de naam United Civilians for Peace lijkt na het midden van de jaren 2010 grotendeels te zijn gestopt, terwijl de deelnemende organisaties — met name PAX — losstaande standpunten over nederzettingenproducten bleven innemen onder hun eigen naam.

Band tussen United Civilians for Peace en PAX

De relatie tussen UCP en PAX loopt via de geschiedenis van de oprichters, niet via een directe juridische opvolging. Twee van UCP's oorspronkelijke medeoprichters — IKV en Pax Christi Nederland — gingen in 2007 samen verder als werkorganisatie IKV Pax Christi, die in 2014 werd hernoemd tot PAX. Vervolgens bleef PAX, samen met ICCO/Cordaid en Oxfam Novib, de UCP-samenwerking voortzetten — zoals blijkt uit een PAX-publicatie die UCP omschrijft als "gevormd door PAX, ICCO, Cordaid en Oxfam Novib".

PAX moet dus niet worden voorgesteld als "de opvolger van UCP" in juridische zin. PAX is een zelfstandige, veel bredere vredesorganisatie met een eigen geschiedenis die teruggaat tot 1948 (Pax Christi) en 1966 (IKV). UCP was, en is voor zover bekend nog steeds, een aparte samenwerkingsnaam waaronder PAX en de andere deelnemende organisaties gezamenlijk optraden rond het Israëlisch-Palestijns dossier.

United Civilians for Peace vandaag

Op basis van de beschikbare bronnen lijkt de naam United Civilians for Peace als actief, zelfstandig opererend platform grotendeels uit beeld te zijn verdwenen sinds het midden van de jaren 2010. De thematiek waarvoor UCP zich inzette — het importverbod op producten uit nederzettingen, investeringsverboden en aandacht voor de gevolgen van de bezetting voor de burgerbevolking — wordt vandaag de dag primair door PAX onder eigen naam voortgezet, in samenwerking met onder meer ICCO/Cordaid en Oxfam Novib, zonder dat daarbij nog stelselmatig naar het merk "United Civilians for Peace" wordt verwezen.

Interessante feiten over United Civilians for Peace

• UCP werd opgericht in 2001 door zes Nederlandse organisaties: ICCO, Cordaid, Novib, IKV, Pax Christi en Kerk in Actie.
• Oud-premier Dries van Agt leidde in 2005 een spraakmakende UCP-fact-finding missie naar Israël en de Palestijnse gebieden.
• Het jaarbudget van UCP bedroeg rond 2007 circa 450.000–500.000 euro, volledig gefinancierd door de deelnemende organisaties.
• Kerk in Actie stapte in 2007 als enige oprichtende organisatie uit de samenwerking.
• Een UCP-onderzoek identificeerde 35 Nederlandse bedrijven met banden met de bezette gebieden, waaronder Unilever en Soda-Club International.
• Het UCP-kantoor sloot tijdelijk eind maart 2011 wegens bezuinigingen en maakte in november 2011 een doorstart.
• UCP had zelf geen eigen rechtspersoonlijkheid — juridisch bleef het altijd een samenwerkingsverband van andere organisaties.

Conclusie

United Civilians for Peace was ruim een decennium lang een van de meest zichtbare Nederlandse platforms rond het Israëlisch-Palestijns conflict — gedragen door gevestigde namen als ICCO, Cordaid, Oxfam Novib, IKV en Pax Christi, en met bekende deelnemers als Dries van Agt. Het platform combineerde observatiemissies, onderzoek en publiekscampagnes met een uitgesproken standpunt over nederzettingen en internationaal recht, wat het zowel steun als stevige kritiek opleverde — met het CIDI-rapport uit 2007 als bekendste tegengeluid. Als zelfstandig merk lijkt UCP inmiddels grotendeels op de achtergrond te zijn geraakt, terwijl de kernthema's waarvoor het streed vandaag worden voortgezet door PAX en de andere voormalige partnerorganisaties, ieder onder hun eigen naam.