2 miljoen handtekeningen

De wachtlijsten voor een donororgaan werden in Nederland jarenlang alleen maar langer, ondanks tal van voorlichtingscampagnes over het bestaande systeem. Stichting 2 Miljoen Handtekeningen — de organisatie achter 2miljoenhandtekeningen.nl — zag daar maar één structurele oplossing voor: de invoering van Actieve Donor Registratie (ADR). Uit onderzoek bleek namelijk dat een flink deel van de destijds 60% niet-geregistreerde Nederlanders wél bereid was organen af te staan, en dat het systeem simpelweg moest veranderen om dat potentieel te benutten.

Het kabinet en de Tweede Kamer hadden invoering van ADR echter al in 2005 en 2008 afgewezen — terwijl peilingen lieten zien dat zo'n 75% van de Nederlanders vóór het systeem was. Voor de initiatiefnemers van 2 miljoen handtekeningen was de conclusie duidelijk: als de politiek niet uit zichzelf in beweging kwam, moest de bevolking het woord nemen. Vandaar de centrale vraag van de campagne: hoeveel handtekeningen zijn er eigenlijk nodig om de politiek in beweging te krijgen? 40.000? 250.000? Misschien wel 500.000? De organisatoren zeiden desnoods door te willen gaan tot 2.000.000 — vandaar de naam van de stichting en de website.

Geschiedenis van Stichting 2 Miljoen Handtekeningen

De wortels van 2 miljoen handtekeningen liggen in de bredere maatschappelijke discussie over orgaandonatie die in Nederland al jaren speelde — mede aangewakkerd door het overlijden van BNN-oprichter Bart de Graaff op 25 mei 2002, op 35-jarige leeftijd, nadat zijn lichaam een eerder getransplanteerde nier had afgestoten. Vijf jaar na zijn dood zond BNN, op 1 juni 2007, het spraakmakende programma 'De Grote Donorshow' uit: een spektakel waarin de terminaal zieke 'Lisa' een nier leek te gaan schenken aan een van drie nierpatiënten, gepresenteerd door Patrick Lodiers en gevolgd door ruim 1,2 miljoen kijkers. Aan het einde bleek het om een geënsceneerde actie te gaan, bedoeld om aandacht te vragen voor het nijpende tekort aan donororganen.

In die context ontstond Stichting 2 Miljoen Handtekeningen, opgericht door zes vrijwilligers. Initiatiefneemster was Rianne Miggels uit Hilversum, die de discussie rond donorregistratie jarenlang op de voet had gevolgd en teleurgesteld was dat ADR er niet doorheen kwam. In de jaren daarna werd Menno Loos (geboren in 1974) de bekendste drijvende kracht achter het burgerinitiatief: als onbetaald, vrijwillig lobbyist zette hij zich jarenlang in voor een nieuwe donorwet. Zijn verhaal is later vastgelegd in het boek 'Dat bepaal je zelf', geschreven samen met journalist Ed van Eeden.

Waarom was Actieve Donor Registratie (ADR) nodig?

Het systeem dat destijds gold, vereiste dat mensen zichzelf actief lieten registreren als donor. Wie dat niet deed, stond simpelweg niet geregistreerd — ook al had diegene er in de praktijk geen bezwaar tegen. Actieve Donor Registratie moest dat omdraaien: elke volwassen Nederlander zou verplicht een keuze moeten vastleggen — toestemming geven, weigeren, of de beslissing overlaten aan naasten.

De stichting onderbouwde haar pleidooi met cijfers: van de destijds 60% niet-geregistreerde Nederlanders bleek een groot deel in de praktijk wél bereid organen af te staan, en uit peilingen kwam naar voren dat 75% van de bevolking vóór invoering van ADR was. Voor de stichting was dat het bewijs dat het bestaande systeem vooral een organisatieprobleem was, geen gebrek aan donorbereidheid.

Afwijzing door het parlement in 2005 en 2008

Ondanks die steun onder de bevolking wezen het kabinet en de Tweede Kamer invoering van ADR tot twee keer toe af: in 2005 en opnieuw in 2008. Voor de initiatiefnemers van 2 miljoen handtekeningen waren juist deze afwijzingen de directe aanleiding om een grootschalige petitie te starten — met als onderliggende gedachte dat de politiek de wil van de meerderheid niet oneindig kon blijven negeren als die wil zichtbaar werd gemaakt via massale steunbetuigingen.

Hoe verliep de handtekeningenactie

De campagne stelde bezoekers van de website een directe vraag: hoeveel handtekeningen zijn er nodig om de politiek in beweging te krijgen? De organisatoren noemden zelf de getallen 40.000, 250.000 en 500.000, met de belofte om indien nodig door te gaan tot 2.000.000 — de naam waaraan zowel de stichting als de website 2miljoenhandtekeningen.nl hun naam ontleenden. Handtekeningen werden zowel digitaal via de website als op papier verzameld.

De campagne riep bezoekers actief op om te tekenen én de petitie onder vrienden en familie te verspreiden, met de boodschap dat een enkele handtekening letterlijk een leven kon redden.

Achteraf noemde Menno Loos de naam '2 miljoen' overigens ietwat overdreven: volgens de geldende regels waren namelijk maar 40.000 handtekeningen nodig om een onderwerp op de agenda van de Tweede Kamer te krijgen. Dat aantal werd, zoals hieronder blijkt, ruimschoots gehaald.

Steun en partners

De actie kreeg steun van verschillende bekende Nederlanders en politici. Presentator Patrick Lodiers, bekend van 'De Grote Donorshow', was nauw betrokken bij de campagne. Volgens Menno Loos zelf behoorden onder anderen Paul de Leeuw, Alexander Pechtold, Henkjan Smits, Femke Halsema en Lodewijk de Waal tot de prominente ondersteuners van het initiatief. Daarnaast financierden twee anonieme grote geldschieters een deel van de activiteiten van de stichting. Het team probeerde de ADR-eis bovendien in de verkiezingsprogramma's van politieke partijen te krijgen.

Aanbieding van de petitie aan de Tweede Kamer (2010)

Het hoogtepunt van de campagne volgde op 7 december 2010, toen de petitie officieel werd aangeboden aan de Tweede Kamer, in aanwezigheid van vertegenwoordigers van vrijwel alle fracties. Op dat moment had de stichting meer dan 48.000 handtekeningen verzameld — zowel digitaal als op papier — ruim boven de wettelijke drempel van 40.000 die nodig was om een burgerinitiatief op de agenda te krijgen. Exemplaren van de petitie werden ook overhandigd aan de commissie voor verzoekschriften en burgerinitiatieven, aan de toenmalige minister van Volksgezondheid en aan de voorzitter van de vaste Kamercommissie voor Volksgezondheid.

Reactie van het parlement en het vervolg

Ondanks het gehaalde aantal handtekeningen besloot de commissie voor burgerinitiatieven van de Tweede Kamer de petitie niet inhoudelijk te behandelen. Als reden werd aangevoerd dat de Kamer minder dan twee jaar eerder al over ADR had gedebatteerd. Volgens de stichting zelf was dat eerdere debat echter weinig meer dan een kort 'microdebat' geweest, gehouden tijdens een spoeddebat over misleidende cijfers op de laatste dag van het kabinet-Balkenende IV — en dus geen volwaardige behandeling van het onderwerp.

Wat gebeurde er daarna: de campagne ging door

Na de afwijzing gaf de stichting niet op. Ze bleef de minister van Volksgezondheid publiekelijk oproepen om ADR alsnog te heroverwegen en zette de informatievoorziening voort via het platform 2mhclub.nl, waar cijfers over donorregistraties en ontwikkelingen in het dossier werden gedeeld. Menno Loos bleef in de jaren daarna actief als vrijwillig lobbyist voor een nieuwe donorwet, wat uiteindelijk resulteerde in het boek 'Dat bepaal je zelf', waarin zijn jarenlange strijd is vastgelegd.

Hoe het donorsysteem in Nederland uiteindelijk toch veranderde

Pas jaren later kwam er alsnog een wettelijke doorbraak. In 2018 nam de Tweede Kamer een initiatiefwet aan van D66-Kamerlid Pia Dijkstra, die op 1 juli 2020 in werking trad. Deze wet voerde in de praktijk een "geen bezwaar"-systeem (opt-out) in: iedereen van werd gevraagd een keuze vast te leggen in het Donorregister, met vier mogelijkheden — organen beschikbaar stellen, niet beschikbaar stellen, de beslissing overlaten aan naasten, of aan een specifiek persoon. Wie na herhaalde aanschrijving geen keuze doorgaf, werd automatisch geregistreerd met "geen bezwaar".

Het effect op de registratiecijfers was aanzienlijk: het aantal actieve registraties in het Donorregister steeg van 6,9 miljoen in 2020 naar 10,7 miljoen in 2023. Hoewel deze wet niet identiek is aan de klassieke ADR-variant die de stichting oorspronkelijk voor ogen had, is de kern — een verplichte, actieve keuze in plaats van vrijblijvende registratie — wel degelijk doorgevoerd. In die zin kan de uiteindelijke doelstelling van 2 miljoen handtekeningen gedeeltelijk als bereikt worden beschouwd, al duurde het bijna tien jaar langer dan de campagne zelf.

Huidige status van het project

Op dit moment lijkt 2miljoenhandtekeningen.nl niet langer actief te zijn: de website toont geen lopende handtekeningenactie meer, maar een standaard hostingpagina die aangeeft dat er geen actieve website meer aan dit domein gekoppeld is. Dat wijst erop dat de domeinregistratie nog wel bestaat, maar dat het project zelf al geruime tijd stilligt. De inhoudelijke erfenis van de campagne — de roep om Actieve Donor Registratie — leeft intussen voort via de wet die in 2020 van kracht werd, en via het latere werk van Menno Loos, wiens verhaal via datbepaaljezelf.nl nog wordt gedeeld.