Ο φιλόσοφος Πλάτωνας

Πλάτων βιογραφία: η ζωή και η πορεία του μεγάλου στοχαστή

Ο Πλάτων γεννήθηκε γύρω στο 427 π.Χ. στην Αθήνα (κατ' άλλες μαρτυρίες — στην Αίγινα) σε ευγενή αριστοκρατική οικογένεια. Το πραγματικό του όνομα ήταν Αριστοκλής, ενώ το παρωνύμιο «Πλάτων» (από το πλατύς) το απέκτησε είτε λόγω των πλατιών του ώμων είτε λόγω της ευρύτητας της σκέψης του.

Ο πατέρας του Αρίστων καταγόταν από τη γενιά του τελευταίου αθηναίου βασιλιά Κόδρου, ενώ η μητέρα του Περικτιόνη ήταν συγγενής του νομοθέτη Σόλωνος. Αυτή η καταγωγή του άνοιξε τον δρόμο προς την καλύτερη εκπαίδευση της εποχής.

Νεότητα και συνάντηση με τον Σωκράτη

Στη νεανική του ηλικία ο μελλοντικός φιλόσοφος έλαβε την κλασική ελληνική παιδεία: ασχολήθηκε με τη μουσική, την ποίηση και τη γυμναστική, πήρε μέρος στα Ίσθμια ως παλαιστής. Έγραφε λυρικά ποιήματα, επιγράμματα και τραγωδίες, όμως η μεγάλη μεταστροφή ήρθε γύρω στο 407 π.Χ., όταν ο εικοσάχρονος Αριστοκλής γνώρισε τον Σωκράτη και ο νέος έκαψε τα ποιητικά του έργα, αφιερώνοντας τον εαυτό του στη φιλοσοφία.

Επί οκτώ χρόνια, μέχρι την εκτέλεση του δασκάλου του το 399 π.Χ., ο Πλάτων δεν απομακρύνθηκε από τον Σωκράτη. Η άδικη καταδίκη τον κλόνισε τόσο βαθιά, ώστε εγκατέλειψε την πατρίδα του για μεγάλο διάστημα.

Περιηγήσεις και επιστροφή στην Αθήνα

Μετά τον θάνατο του δασκάλου του, ο φιλόσοφος Πλάτων ξεκίνησε ταξίδι που διήρκεσε περίπου δώδεκα χρόνια. Επισκέφθηκε:

• τα Μέγαρα, όπου επικοινώνησε με τον φιλόσοφο Ευκλείδη·
• την Κυρήνη στη Βόρεια Αφρική, όπου μελέτησε μαθηματικά κοντά στον Θεόδωρο·
• την Αίγυπτο, όπου έλαβε τις γνώσεις των ιερέων για την αστρονομία και τη γεωμετρία·
• τη Νότια Ιταλία, όπου γνώρισε τη διδασκαλία των Πυθαγορείων·
• τη Σικελία, όπου επιχείρησε να εφαρμόσει τις πολιτικές του ιδέες στην αυλή του τυράννου Διονυσίου του Πρεσβυτέρου.

Η σικελική περιπέτεια παραλίγο να του κοστίσει τη ζωή. O Διονύσιος, οργισμένος από τις θαρραλέες συμβουλές του φιλοσόφου, διέταξε την πώλησή του ως δούλου. Τον έσωσε ο φίλος του Αννικέρης, που τον εξαγόρασε στην αγορά της Αίγινας.

Ώριμα χρόνια και θάνατος

Επιστρέφοντας στην Αθήνα γύρω στο 387 π.Χ., ο φιλόσοφος ίδρυσε τη δική του σχολή — την Ακαδημία, στην οποία αφιέρωσε τα επόμενα σαράντα χρόνια. Επισκέφθηκε ακόμα δύο φορές τη Σικελία, επί Διονυσίου του Νεοτέρου, ελπίζοντας να διαπαιδαγωγήσει έναν «φιλόσοφο στον θρόνο», αλλά και οι δύο προσπάθειες απέτυχαν.

Ο Πλάτων πέθανε το 347 π.Χ. σε ηλικία περίπου 80 ετών. Κατά τον θρύλο, τον βρήκε ο θάνατος σε γαμήλιο συμπόσιο μαθητή του. Aποκοιμήθηκε ήσυχα και δεν ξύπνησε ποτέ. Τον έθαψαν στον χώρο της Ακαδημίας.

Η Ακαδημία του Πλάτωνος: το πρώτο πανεπιστήμιο στην ιστορία

Η Ακαδημία του Πλάτωνος είναι η φιλοσοφική σχολή που ιδρύθηκε από τον στοχαστή γύρω στο 387 π.Χ. στο άλσος του αθηναίου ήρωα Ακαδήμου (από όπου και η ονομασία της), περίπου ένα χιλιόμετρο βορειοδυτικά της Ακρόπολης των Αθηνών. Συνέχισε να λειτουργεί επί σχεδόν εννέα αιώνες, έως το 529 μ.Χ., όταν ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός Α' την έκλεισε ως εστία «ειδωλολατρικής σοφίας». Έγινε έτσι το μακροβιότερο εκπαιδευτικό ίδρυμα του αρχαίου κόσμου.

Η διδασκαλία στην Ακαδημία ήταν δωρεάν, ενώ ανάμεσα στους μαθητές συγκαταλέγονταν νέοι από όλη την Ελλάδα, ακόμα και από χώρες πέραν των συνόρων της. Πάνω από την είσοδο υπήρχε η επιγραφή «Μηδείς αγεωμέτρητος εισίτω», που υπογράμμιζε τη σημασία των μαθηματικών για τη φιλοσοφική σκέψη.

Ιστορία της Ακαδημίας: τρεις μεγάλες περίοδοι

Οι ερευνητές παραδοσιακά διακρίνουν τρεις περιόδους στην ιστορία της σχολής, καθεμία από τις οποίες είχε τα δικά της χαρακτηριστικά και εξέχοντες διευθυντές.

Παλαιά Ακαδημία (387 — περ. 270 π.Χ.)

Η περίοδος αυτή συνδέεται άμεσα με τη ζωή του ιδρυτή και των στενότερων μαθητών του. Εδώ κυριαρχούσε η κλασική Πλάτων διδασκαλία για τον κόσμο των Ιδεών, την αθανασία της ψυχής και την ιδανική πολιτεία. Οι σημαντικότεροι σχολάρχες (διευθυντές) αυτής της περιόδου:

1. Πλάτων (387–347 π.Χ.) — ιδρυτής της σχολής.
2. Σπεύσιππος (347–339 π.Χ.) — ανιψιός του Πλάτωνος, ανέπτυξε τη διδασκαλία για τους αριθμούς.
3. Ξενοκράτης (339–314 π.Χ.) — συστηματοποίησε τη φιλοσοφία σε φυσική, ηθική και λογική.
4. Πολέμων (314–270 π.Χ.) — επικεντρώθηκε σε ηθικά ζητήματα.

Μέση (Σκεπτική) Ακαδημία (περ. 270 — 150 π.Χ.)

Υπό την ηγεσία του Αρκεσιλάου η σχολή άλλαξε ριζικά κατεύθυνση. Aντί της δογματικής παρουσίασης, οι ιδέες του Πλάτωνος έγιναν η βάση για τη σκεπτική μέθοδο. Ο Αρκεσίλαος υποστήριζε ότι η αλήθεια δεν μπορεί να γίνει γνωστή με πλήρη βεβαιότητα, επομένως ο μόνος σωστός δρόμος είναι η αποχή από κατηγορηματικές κρίσεις. Το έργο του συνέχισε ο Καρνεάδης, που ανέπτυξε τη διδασκαλία για τους βαθμούς πιθανότητας.

Νέα Ακαδημία (περ. 150 π.Χ. — 529 μ.Χ.)

Αυτή η φάση σημαδεύτηκε από τη σταδιακή επιστροφή στις αρχικές ιδέες του ιδρυτή και την προσέγγιση με άλλα φιλοσοφικά ρεύματα: τον στωικισμό και τον νεοπλατωνισμό. Ιδιαίτερο ρόλο διαδραμάτισαν:

• ο Φίλων ο Λαρισαίος — δάσκαλος του Κικέρωνος·
• ο Αντίοχος ο Ασκαλωνίτης — συνδύασε την Πλάτων φιλοσοφία με στοιχεία στωικισμού·
• ο Πλούταρχος ο Αθηναίος και ο Πρόκλος — κορυφαίοι νεοπλατωνικοί του Ε' αιώνα.

Η λειτουργία της Ακαδημίας: κλάδοι διδασκαλίας και διδάσκοντες

Η εκπαιδευτική διαδικασία ήταν οργανωμένη γύρω από αρκετούς βασικούς κλάδους. Κάτι σαν τις σύγχρονες έδρες, στις οποίες εξειδικεύονταν διδάσκοντες και φοιτητές.

Ανάμεσα στους διασημότερους αποφοίτους συγκαταλέγεται ο Αριστοτέλης, που φοίτησε στην Ακαδημία 20 χρόνια, πριν ιδρύσει το δικό του Λύκειο. Εδώ σπούδασαν επίσης ο μαθηματικός Εύδοξος, ο αστρονόμος Ηρακλείδης ο Ποντικός, καθώς και μελλοντικοί πολιτικοί και νομοθέτες ελληνικών πόλεων.

ΤΟΠ-7 διασημότερα έργα του φιλοσόφου

Σε αντίθεση με τον δάσκαλό του Σωκράτη, που δεν άφησε ούτε μία γραμμή, ο Πλάτων χάρισε στην ανθρωπότητα τεράστια λογοτεχνική κληρονομιά. Έφτασαν ως εμάς 34 διάλογοι και 13 επιστολές, η πατρότητα μέρους των οποίων αμφισβητείται από τους επιστήμονες. Οι διάλογοι του Πλάτωνος αποτελούν μοναδικό λογοτεχνικό είδος, όπου οι φιλοσοφικές ιδέες αποκαλύπτονται μέσα από ζωντανή συζήτηση.

1. «Πολιτεία» (Πολιτεία) — το κύριο έργο του στοχαστή, στο οποίο περιγράφει την ιδανική κοινωνική διάρθρωση, τη διδασκαλία για τα τρία μέρη της ψυχής και την περίφημη «αλληγορία του σπηλαίου». Εδώ διατυπώνεται για πρώτη φορά η έννοια του φιλοσόφου-ηγεμόνα.
2. «Συμπόσιο» (Συμπόσιον) — το πιο ποιητικό έργο του συγγραφέα, αφιερωμένο στη φύση του έρωτα. Περιγράφει ένα δείπνο όπου αρκετοί ομιλητές εκφωνούν διαδοχικά εγκωμιαστικούς λόγους προς τιμήν του θεού του έρωτα.
3. «Φαίδων» — διάλογος για τις τελευταίες ώρες της ζωής του Σωκράτη και την αθανασία της ψυχής. Περιέχει τα τέσσερα περίφημα επιχειρήματα υπέρ της αθανασίας, που επηρέασαν τη χριστιανική θεολογία επί αιώνες.
4. «Απολογία Σωκράτους» — λογοτεχνική αναπαράσταση της απολογίας του δασκάλου του στο δικαστήριο. Το έργο αυτό ανήκει στα πρώιμα και θεωρείται από τις πιο αξιόπιστες μαρτυρίες για τον ιστορικό Σωκράτη.
5. «Φαίδρος» — διάλογος για τη ρητορική, τον έρωτα και τη φύση της ψυχής, στον οποίο εμφανίζεται η περίφημη εικόνα της ψυχής-άρματος που σύρεται από δύο άλογα.
6. «Τίμαιος» — κοσμολογική πραγματεία όπου περιγράφεται η δημιουργία του Σύμπαντος από τον Δημιουργό. Αυτός ακριβώς ο διάλογος ήταν σχεδόν το μοναδικό έργο του συγγραφέα γνωστό στη μεσαιωνική Ευρώπη.
7. «Νόμοι» — το τελευταίο και το πιο ογκώδες έργο του, στο οποίο ο στοχαστής επανέρχεται στο ζήτημα της ιδανικής πολιτειακής συγκρότησης, αλλά με μεγαλύτερο ρεαλισμό.

Εκτός από αυτά τα αριστουργήματα, αξίζει να αναφερθούν ο «Γοργίας», ο «Μένων», ο «Θεαίτητος» και ο «Παρμενίδης».

10 αθάνατα αποφθέγματα του Πλάτωνος

Η σοφία του αρχαίου Έλληνα φιλοσόφου έφτασε ως εμάς μέσα από εύστοχα αποφθέγματα, που δεν έχασαν τη σημερινή τους επικαιρότητα. Ιδού τα πιο γνωστά:

1. «Η αρχή είναι το σημαντικότερο μέρος κάθε έργου» (Αρχή ήμισυ παντός).
2. «Ο χρόνος είναι η κινούμενη εικόνα της αιωνιότητας».
3. «Ο έρωτας είναι η επιθυμία της ολότητας και η δίψα για το όλον».
4. «Ο άνθρωπος είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων: των υπαρκτών, ότι υπάρχουν, των ανύπαρκτων, ότι δεν υπάρχουν».
5. «Οι καλοί άνθρωποι δεν χρειάζονται νόμους για να ενεργούν υπεύθυνα, ενώ οι κακοί θα βρουν πάντα τρόπο να τους παρακάμψουν».
6. «Μπορούμε εύκολα να συγχωρήσουμε ένα παιδί που φοβάται το σκοτάδι· η αληθινή τραγωδία της ζωής είναι όταν οι άνθρωποι φοβούνται το φως».
7. «Η μουσική δίνει φτερά στην ψυχή και φτερούγισμα στη φαντασία».
8. «Η συμπεριφορά είναι ο καθρέφτης μέσα στον οποίο ο καθένας δείχνει το αληθινό του πρόσωπο».
9. «Η ανδρεία είναι η γνώση του τι πρέπει να φοβόμαστε και τι όχι».
10. «Κανείς από τους ανθρώπους δεν γίνεται καλός τυχαία».

Όπως σημείωνε ο Ουκρανός ιστορικός της φιλοσοφίας Βιτάλι Ταμπατσκόφσκι:

«ο Πλάτων είναι εκείνος ο συγγραφέας που κάθε γενιά ανακαλύπτει για τον εαυτό της εκ νέου, καθώς οι σκέψεις του αγγίζουν τα αιώνια ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης».

Συμπέρασμα

Ο Πλάτων παραμένει μία από τις μεγαλύτερες μορφές της ανθρώπινης σκέψης. Εδώ και 2400 χρόνια η φιλοσοφία του τρέφει τον δυτικό πολιτισμό. Δεν είναι στεγνή γνώση, είναι ζωντανός διάλογος. Η διδασκαλία του για τις Ιδέες, την αθάνατη ψυχή και την ιδανική πολιτεία διαμόρφωσε τον τρόπο που σκεφτόμαστε για την αλήθεια, την ομορφιά και τη δικαιοσύνη. Η Ακαδημία του λειτούργησε 900 χρόνια και έγινε πρότυπο όλων των σύγχρονων πανεπιστημίων. Από τον Αριστοτέλη έως τον Καντ και τον Χέγκελ — όλοι συνομίλησαν μαζί του. Θέλετε να αγγίξετε τις πηγές αυτής της παράδοσης; Ξεκινήστε από το «Συμπόσιο» ή την «Πολιτεία». Θα καταλάβετε γιατί το όνομα του Πλάτωνος ακούγεται ακόμη τόσο σύγχρονο.

Συχνές ερωτήσεις για τον Πλάτωνα