Η ελληνική επανάσταση του 1821

Η Ελληνική Επανάσταση του 1821, που είναι επίσης γνωστή ως Πόλεμος της Ανεξαρτησίας, ήταν ένας ηρωικός ένοπλος αγώνας των Ελλήνων ενάντια στην πολυετή, σχεδόν 400 ετών, κυριαρχία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αυτό το απελευθερωτικό κίνημα, που ξεκίνησε το 1821, οδήγησε στην υπογραφή της Συνθήκης της Αδριανούπολης το 1829. Αν και αρχικά η συνθήκη αυτή προέβλεπε μόνο αυτονομία, άνοιξε το δρόμο για την πλήρη ελευθερία.

Ήδη τον Φεβρουάριο του 1830, σύμφωνα με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου, οι κορυφαίες ευρωπαϊκές δυνάμεις αναγνώρισαν επίσημα την Ελλάδα ως πλήρως ανεξάρτητη χώρα. Η τελική διεθνής επικύρωση αυτού του καθεστώτος έλαβε χώρα το 1832 με την υπογραφή της Συνθήκης της Κωνσταντινούπολης, την οποία αναγκάστηκε να αναγνωρίσει και η ίδια η Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Στην ιστορική επιστήμη, αυτά τα γεγονότα θεωρούνται η αρχή της ιστορίας του σύγχρονου ελληνικού κράτους. Σε ανάμνηση της πορείας τους προς την ελευθερία, οι Έλληνες γιορτάζουν κάθε χρόνο στις 25 Μαρτίου την κύρια εθνική εορτή — την Ημέρα της Ανεξαρτησίας.

Η αρχή της επανάστασης

Η Ελλάδα, όπως και τα περισσότερα Βαλκάνια, έπεσε υπό την κυριαρχία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης το 1453. Οι Τούρκοι έλεγχαν την περιοχή για αιώνες, πραγματοποιώντας εκστρατείες στην Κεντρική Ευρώπη. Μόνο στα τέλη του 18ου — αρχές του 19ου αιώνα οι ευρωπαϊκές δυνάμεις άρχισαν να εκδιώκουν τους Οθωμανούς, ενώ η τελική εκδίωξή τους έλαβε χώρα ήδη τον 20ό αιώνα.

Πολλές ευρωπαϊκές χώρες θεώρησαν την κατάληψη της Ελλάδας ως προσβολή, καθώς η χώρα αυτή θεωρούνταν η κοιτίδα της δυτικής πολιτισμού. Σύμβολο της παρακμής αποτέλεσε η χρήση του Παρθενώνα ως τζαμιού και, αργότερα, η καταστροφή του κατά τη διάρκεια των βομβαρδισμών των Βενετών. Ιδιαίτερα οδυνηρή για τους Έλληνες ήταν η απώλεια της Κωνσταντινούπολης — του κέντρου της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και της Ορθοδοξίας. Η Εκκλησία διατήρησε την εθνική ταυτότητα και έγινε ο δίαυλος διάδοσης των ιδεών μεταξύ των άλλων ορθόδοξων λαών.

Παρά τις ορισμένες ευκαιρίες για εμπόριο και υπηρεσία στη διοίκηση, οι Έλληνες παρέμεναν “δευτερεύοντες” πολίτες. Οι τουρκικές παράτυπες δυνάμεις απέκτησαν θλιβερή φήμη λόγω των σκληρών καταστολών, γεγονός που προκάλεσε το μίσος του πληθυσμού. Η αποτυχημένη ρωσική εκστρατεία του Ορλόφ το 1770 επιδείνωσε την κατάσταση, προκαλώντας νέες τιμωρητικές ενέργειες.

Μέχρι τον 19ο αιώνα, η ελληνική κοινωνία είχε ήδη επηρεαστεί από τις ιδέες της ελευθερίας, εμπνευσμένες από τη Γαλλική Επανάσταση και τον Διαφωτισμό.

Έτσι, στις 14 Σεπτεμβρίου 1814 στην Οδησσό (σημερινή Ουκρανία), στην Ελληνική πλατεία, έλαβε χώρα ένα γεγονός που σήμερα ονομάζεται μοιραίο: στο σπίτι που ανήκε στον πατέρα του μελλοντικού θρυλικού δημάρχου της πόλης Γρηγόριου Μαραζλή, συγκεντρώθηκαν τρεις Έλληνες πατριώτες —  Εμμανουήλ Ξάνθος, Αθανάσιος Τσακαλώφ και Νικόλαος Σκουφάς. Αυτοί οι πλούσιοι έμποροι, αφήνοντας κατά μέρος τα προσωπικά τους περιουσιακά στοιχεία, ίδρυσαν τη Φιλική Αδελφότητα — μια μυστική οργάνωση, της οποίας μοναδικός στόχος ήταν η απελευθέρωση της Ελλάδας από τον οθωμανικό ζυγό.

Ακριβώς σε αυτό το σπίτι στην Οδησσό χαράχθηκε ο ιερός όρκος των Ετεριτών, αναπτύχθηκε ένα σύνθετο σύστημα κρυπτογράφησης και δημιουργήθηκε η σημαία της οργάνωσης. Πάνω της κυμάτιζαν περήφανα τα γράμματα που έγιναν σύνθημα ολόκληρης μιας γενιάς αγωνιστών: Ελευθερία ή θάνατος.

Μέχρι το 1820, η Φιλική Αδελφότητα ένωνε τεχνίτες, εμπόρους, έμπορους, διανοούμενους, αρχηγούς κλέφτες και αρματωτές, ορισμένους εξέχοντες φανάριους κ.ά. Την παραμονή της επαναστατικής εξέγερσης, στις τάξεις της ένωσης σχηματίστηκαν τρεις ρεύματα: το δημοκρατικό — αναπτύχθηκε υπό την ηγεσία του Νικολάου Σκουφού, υπό την επίδραση της επιτυχίας της Γαλλικής Επανάστασης. Μετά το θάνατο του Σκουφό, ηγέτες αυτής της τάσης ήταν ο Παναγιώτης Αναγνωστοπούλος και ο Θεόδωρος Κολοκοτρύνης. Η συντηρητική-συμβιβαστική τάση αποτελούταν από συντηρητικά διακείμενα στρώματα της αστικής τάξης, τα οποία φοβούνταν τη συμμετοχή των λαϊκών μαζών, καθώς επιθυμούσαν να εκμεταλλευτούν την Ελληνική Επανάσταση για να εξυπηρετήσουν τα συμφέροντά τους. Η αντιδραστική — κυρίως μεγάλοι επιχειρηματίες και γαιοκτήμονες, οι οποίοι αντιτάχθηκαν σε οποιεσδήποτε αλλαγές που θα μπορούσαν να βλάψουν τα προνόμιά τους, και μερικές φορές προσπαθούσαν να υπονομεύσουν τη δραστηριότητα της οργάνωσης και να ματαιώσουν την προετοιμασία της εξέγερσης.

Τον Φεβρουάριο του 1821, ο ηγέτης της Φιλικής Αδελφότητας Αλέξανδρος Υψιλάντης διέσχισε τον ποταμό Προυτ με μια μικρή ομάδα, εισερχόμενος στο έδαφος της Μολδαβίας, που βρισκόταν υπό οθωμανικό έλεγχο. Η στρατιωτική του εκστρατεία υπέστη γρήγορα ήττα, αλλά αυτή η κίνηση αποτέλεσε το έναυσμα για μια ευρύτερη εξέγερση. Ήδη στις 25 Μαρτίου 1821 — ημερομηνία που παραδοσιακά θεωρείται η αρχή της ελληνικής ανεξαρτησίας — στην Πελοπόννησο και σε διάφορα νησιά ξέσπασαν μαζικές εξεγέρσεις κατά της τουρκικής κυριαρχίας.

Σε λιγότερο από ένα χρόνο, οι Έλληνες επαναστάτες ανέλαβαν τον έλεγχο της Πελοποννήσου. Τον Ιανουάριο του 1822, κήρυξαν επίσημα την ανεξαρτησία της Ελλάδας, υιοθετώντας το πρώτο σύνταγμα. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία προσπάθησε τρεις φορές — το 1822, το 1823 και το 1824 — να ανακτήσει τον Πελοπόννησο, αλλά όλες οι προσπάθειές της απέτυχαν.

Σημαντικά γεγονότα της επανάστασης

Τα βασικά γεγονότα της Ελληνικής Επανάστασης, που καλύπτουν την πορεία από την υπόγεια προετοιμασία στην Οδησσό έως την πλήρη αναγνώριση της ανεξαρτησίας, έχουν ως εξής:

Η αντίδραση των οθωμανικών αρχών στην επανάσταση

Οι οθωμανικές αρχές ανταποκρίθηκαν με σκληρές καταστολές: μαζικές εκτελέσεις, καταστροφή πόλεων, διώξεις του άμαχου πληθυσμού.

Καταπολέμηση εναντίον αμάχων

Η πρώτη αντίδραση του σουλτάνου Μαχμούντ Β΄ δεν ήταν στρατιωτική, αλλά θρησκευτική και πολιτική εκδίκηση. Ο σουλτάνος θεωρούσε το ορθόδοξο κλήρο εγγυητή της πίστης των Ελλήνων. Έτσι, την ημέρα του Πάσχα του 1821, ακριβώς μπροστά από τις πύλες της Πατριαρχίας στην Κωνσταντινούπολη, κρεμάστηκε ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε'. Το σώμα του, σύμφωνα με τις μεταδόσεις, ρίχτηκε στη θάλασσα. Δεν ήταν απλά μια δολοφονία — ήταν ένα μήνυμα προς όλους τους χριστιανούς της αυτοκρατορίας: η συλλογική ευθύνη για την εξέγερση είναι αναπόφευκτη. Ωστόσο, αυτή η κίνηση είχε το αντίθετο αποτέλεσμα, μετατρέποντας την εξέγερση σε ιερό πόλεμο για την πίστη.

Στη συνέχεια, οι Τούρκοι επέλεξαν την τακτική του εκφοβισμού. Η πιο αιματηρή σελίδα ήταν η σφαγή της Χίου το 1822. Όταν οι κάτοικοι του πλούσιου εμπορικού νησιού προσχώρησαν στην επανάσταση, ο σουλτάνος έστειλε το ναυτικό με εντολή να τιμωρήσει τους άπιστους. Ως αποτέλεσμα, δεκάδες χιλιάδες Έλληνες σκοτώθηκαν, χιλιάδες γυναίκες και παιδιά πουλήθηκαν ως σκλάβοι. Αυτές οι φρικαλεότητες συγκλόνισαν την Ευρώπη και τον κόσμο. Ο πίνακας του Ευγένιου Ντελακρουά “Η σφαγή της Χίου” έγινε ένα ισχυρό όπλο στον πόλεμο της ενημέρωσης, αναγκάζοντας τους ευρωπαίους μονάρχες να στρέψουν την προσοχή τους στην ελληνική επανάσταση.

Στρατιωτικές ενέργειες κατά τη διάρκεια της επανάστασης

Παρά τις πολυάριθμες εκτελέσεις, τις τιμωρίες, τον εκφοβισμό και τις καταστολές, μέχρι το 1824 ο Τούρκος σουλτάνος Μαχμούντ Β΄ συνειδητοποίησε ότι ο δικός του στρατός, παραλυμένος από εσωτερικές ίντριγκες και ξεπερασμένες μεθόδους των γενιτσάρων, δεν ήταν σε θέση να καταστείλει τον ανταρτικό πόλεμο των Ελλήνων. Τότε πήρε μια δραστική απόφαση — ζήτησε βοήθεια από τον υποτελή του, τον ηγεμόνα της Αιγύπτου Μωάμεθ Άλι.

Ο αιγυπτιακός στρατός είχε εκπαιδευτεί σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα. Η εμφάνισή τους στην Πελοπόννησο ήταν καταστροφική για τους αντάρτες: οι Αιγύπτιοι ενεργούσαν μεθοδικά, καταλαμβάνοντας φρούρια και καταστρέφοντας οικισμούς. Ήταν η στιγμή της μεγαλύτερης κινδύνου, όταν φαινόταν ότι η επανάσταση θα πνιγεί στο αίμα και θα κατασταλεί.

Οι οθωμανικές αρχές αρνήθηκαν κατηγορηματικά να αναγνωρίσουν τους Έλληνες ως μέρος των διαπραγματεύσεων. Για την Κωνσταντινούπολη, δεν ήταν “αγωνιστές για την ανεξαρτησία”, αλλά επαναστάτες που παραβίασαν τη νόμιμη τάξη. Για μεγάλο χρονικό διάστημα, ο σουλτάνος αγνόησε τις προτάσεις των ευρωπαϊκών κρατών για διαμεσολάβηση. Αυτή η αδιαλλαξία τελικά έδρασε εναντίον του: ανάγκασε τη Βρετανία, τη Γαλλία και τη Ρωσία να περάσουν από τη διπλωματική πίεση στην άμεση στρατιωτική επέμβαση, η οποία κατέληξε στην ήττα του οθωμανικού στόλου στο Ναυάρινο.

Παρεμπιπτόντως, η αντίδραση στην ελληνική εξέγερση επιτάχυνε την εσωτερική μεταμόρφωση της ίδιας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο σουλτάνος Μαχμούντ Β΄ χρησιμοποίησε τις ήττες στον πόλεμο ως αφορμή για την κατάργηση του σώματος των γενιτσάρων το 1826. Κατάλαβε ότι για να διατηρήσει ό, τι είχε απομείνει από την κάποτε γιγαντιαία αυτοκρατορία και στρατό, έπρεπε να την μεταρρυθμίσει επειγόντως σύμφωνα με το δυτικό πρότυπο.

Εξέγερση στη θάλασσα κατά τη διάρκεια του πολέμου για την ανεξαρτησία της Ελλάδας

Οι ναυτικές εκστρατείες κατά τη διάρκεια του Ελληνικού Αγώνα για την Ανεξαρτησία (1821-1830) αποτέλεσαν καθοριστικό παράγοντα στην πάλη εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Τα ελληνικά νησιά παρείχαν το ναυτικό, το οποίο, αν και αποτελούταν από μικρά σκάφη, κατάφερε να αντισταθεί στα ισχυρά οθωμανικά και αιγυπτιακά ναυτικά χάρη στην τακτική των “πυρπολικών πλοίων” και στον ηρωισμό των ναυτικών πληρωμάτων.

Η Ύδρα, η Σπέτσες και η Ψάρα έγιναν οι κύριες βάσεις του ελληνικού στόλου. Οι πλούσιοι πλοιοκτήτες τους χρηματοδοτούσαν τα πλοία και τα πληρώματα, ενώ οι ναυτικοί είχαν εμπειρία στο εμπόριο και την πειρατεία, κάτι που βοήθησε στον πόλεμο.

Η τακτική των “πυρπολικών πλοίων” συνίστατο στο ότι οι Έλληνες χρησιμοποιούσαν μικρά σκάφη γεμάτα εκρηκτικά και ρητίνη, τα οποία πυρπολούσαν και κατευθύναν προς τα μεγάλα οθωμανικά πλοία. Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι η πυρπόληση του οθωμανικού ναυαρχίδου κοντά στο νησί της Χίου το 1822, που πραγματοποιήθηκε από τον καπετάνιο Κώστα Κανάρη. Αυτή η τακτική αντιστάθμισε την αδυναμία του ελληνικού στόλου σε ανοιχτές μάχες.

Σημαντικές ναυμαχίες:

• 1822 — καύση του οθωμανικού ναυαρχίδου κοντά στη Χίο.
• 1822 — Μάχη της Ναυπλίου, οι Έλληνες απώθησαν τον οθωμανικό στόλο.
• 1824 — μάχη στη Σάμο, ο ελληνικός στόλος σταμάτησε τους Οθωμανούς.
• 1825 — Μάχη του Ανδρόσου, οι αγωνιστές για την ανεξαρτησία κατέστρεψαν αρκετά μεγάλα τουρκικά πλοία.
• 1825 — Μάχη του Ανδρόσου, οι αγωνιστές για την ανεξαρτησία κατέστρεψαν αρκετά μεγάλα τουρκικά πλοία.

Μεταξύ των πιο γνωστών προσωπικοτήτων που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στις ναυμαχίες ήταν:

1. Κώστας Κανάρης — ήρωας των θαλάσσιων επιθέσεων, μάστερ στη χρήση των πυρπολικών πλοίων.
2. Ο Ανδρέας Μιαούλης — ναύαρχος του ελληνικού ναυτικού, ηγήθηκε πολλών εκστρατειών.
3. Λασκαρίνα Μπουμπούλινα — γυναίκα-ναύαρχος από το νησί της Σπέτσες, χρηματοδότησε πλοία και συμμετείχε σε μάχες.

Η ναυτική εξέγερση αποτέλεσε βασικό στοιχείο του ελληνικού αγώνα για ανεξαρτησία. Αποδείχθηκε ότι ακόμη και ένας μικρός στόλος μπορεί να νικήσει μια αυτοκρατορία χάρη στην τακτική, το θάρρος και την υποστήριξη των συμμάχων.

Περισσότερες πληροφορίες για τους ήρωες της επανάστασης που άλλαξαν την πορεία της ιστορίας μπορείτε να βρείτε στο βίντεο:

Διεθνείς αντιδράσεις στην επανάσταση

Όταν οι ειδήσεις για την έκταση της εξέγερσης έφτασαν στους ευρωπαίους μονάρχες, η πρώτη τους αντίδραση ήταν η κατηγορηματική καταδίκη. Η Ευρώπη μόλις είχε ανακάμψει από τους Ναπολεόντειους πολέμους και οι ηγέτες της “Ιερής Συμμαχίας” (Αυστρία, Ρωσία, Πρωσία) φοβόντουσαν τις επαναστάσεις σαν τη φωτιά. Για παράδειγμα, ο Ρώσος ηγεμόνας Αλέξανδρος Α΄ βρέθηκε σε δίλημμα: από τη μία πλευρά, είχε το καθήκον να προστατεύσει τους ορθόδοξους χριστιανούς, από την άλλη, είχε υποσχεθεί να μην υποστηρίξει τις επαναστάσεις. Τότε, ο Αυστριακός ιδεολόγος του τότε καθεστώτος Κλέμενς φον Μέττερνιχ θεωρούσε τους Έλληνες επαναστάτες ως απλούς στασιαστές ενάντια στην “κυριαρχία του νόμιμου σουλτάνου”. Πίεζε τον Ρώσο αυτοκράτορα να μην βοηθήσει τους ομοθρήσκους Έλληνες. Η Μεγάλη Βρετανία, από την άλλη, δεν ήθελε να επιτρέψει την υπερβολική ενίσχυση της Ρωσίας στα Βαλκάνια, γι' αυτό αποφάσισε να ηγηθεί της διαδικασίας αναγνώρισης της Ελλάδας, ώστε να έχει επιρροή πάνω της.

Ενώ οι κυβερνήσεις δίσταζαν, η ευρωπαϊκή κοινωνία ξέσπασε σε υποστήριξη. Το κίνημα του φιλελληνισμού (αγάπη για τους Έλληνες) κατέκλυσε την Ευρώπη και την Αμερική. Για παράδειγμα, η τότε πολιτιστική ελίτ, όπως ο Μπάιρον, ο Βυγκό, ο Σέλλε, ο Ντελακρουά και άλλοι, υπενθύμιζαν στον κόσμο ότι ο δυτικός πολιτισμός είχε αναπτυχθεί από την Αρχαία Ελλάδα και, ως εκ τούτου, το να αφήσουν τους Έλληνες να καταστραφούν θεωρούνταν ντροπή για έναν μορφωμένο άνθρωπο. Εκατοντάδες άνθρωποι πήγαν να πολεμήσουν για την Ελλάδα, θεωρώντας το ως σταυροφορία για την ελευθερία. Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι ο Λόρδος Μπάιρον, ο οποίος ξόδεψε την περιουσία του για τον στόλο των ανταρτών και πέθανε στο Μεσολόγγι.

Πρωτόκολλο Ανεξαρτησίας του 1830

Το 1827, η Βρετανία, η Γαλλία και η Ρωσία κατέληξαν τελικά σε συμφωνία: έθεσαν τελεσίγραφο στον σουλτάνο να παραχωρήσει αυτονομία στην Ελλάδα. Όταν οι Οθωμανοί αρνήθηκαν, η ενωμένη ναυτική δύναμη των τριών κρατών εισέβαλε στον κόλπο της Ναυαρίν. Αυτό που επρόκειτο να είναι μια επίδειξη δύναμης, μετατράπηκε σε μία από τις μεγαλύτερες ναυμαχίες της ιστορίας. Μέσα σε λίγες ώρες, ο τουρκο-αιγυπτιακός στόλος καταστράφηκε σχεδόν ολοσχερώς.

Η υπογραφή του Πρωτοκόλλου Ανεξαρτησίας του 1830 αποτέλεσε συμβιβασμό μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων: αυτές επιδίωκαν να διατηρήσουν την ισορροπία δυνάμεων στην Ευρώπη, αλλά ταυτόχρονα δεν μπορούσαν να αγνοήσουν τον ηρωισμό των Ελλήνων και την υποστήριξη του φιλελλήνικου κινήματος στην Ευρώπη.

Το έγγραφο καθόρισε τα νέα σύνορα της χώρας — η ανεξαρτησία επεκτάθηκε στον Πελοπόννησο, την Κεντρική Ελλάδα και σε μερικά νησιά. Αν και το Πρωτόκολλο του 1830 κατοχύρωσε νομικά την ανεξαρτησία, η Οθωμανική Αυτοκρατορία αποδέχτηκε τελικά αυτό το γεγονός μόνο το 1832, μετά την υπογραφή της Συνθήκης της Κωνσταντινούπολης.

Την ίδια χρονιά, το ελληνικό στέμμα ανέλαβε ο 17χρονος βαυαρικός πρίγκιπας Όθων, ο οποίος έγινε ο πρώτος βασιλιάς της σύγχρονης Ελλάδας.

Αποτέλεσμα της Ελληνικής Επανάστασης

Η ελληνική επανάσταση του 1821 έγινε σύμβολο της αντοχής του πνεύματος και του θριάμβου της ιδέας της εθνικής ελευθερίας έναντι μιας ισχυρής αυτοκρατορίας. Αυτό που ξεκίνησε ως μυστική κίνηση στην Οδησσό και μεμονωμένες εξεγέρσεις στην Πελοπόννησο, μετατράπηκε σε μια δεκαετή σφοδρή πόλεμο που άλλαξε τον χάρτη της Ευρώπης. Και παρόλο που η Ελλάδα προσπάθησε να αντέξει τα σκληρότερα χτυπήματα της οθωμανικής εξουσίας, το σημείο καμπής ήταν η παρέμβαση των μεγάλων δυνάμεων, που κατέληξε στην καταστροφή του εχθρικού στόλου στο Ναυάγιο.

Συνολικά, η Ελληνική Επανάσταση ήταν η μόνη από τις φιλελεύθερες επαναστάσεις της περιόδου 1820-1822 που στέφθηκε με επιτυχία. Το πρώτο Βασίλειο της Ελλάδας ήταν μικροσκοπικό (λιγότερο από το ένα τρίτο της σημερινής έκτασης), καθώς η πλειονότητα των Ελλήνων παρέμεινε υπό την τουρκική κυριαρχία. Ωστόσο, αυτό γέννησε τη “Μεγάλη Ιδέα” — την επιθυμία να ενωθούν όλοι οι Έλληνες σε ένα κράτος, η οποία καθόρισε την πολιτική της χώρας μέχρι το 1922.

Συχνές ερωτήσεις